Het orgel

De kerk in Veendam beschikt over een imposant orgel met drie manualen en een pedaal. De afmetingen zijn bijzonder en vallen op. Achter en boven het orgel zijn tijdens de grote restauratie (herbouw) in 1928 vier orgelkamers gebouwd vol met windladen, waarop in totaal plm. 2.400 houten, zinken of tinnen pijpen staan. De grootste pijp is 5,90m en weegt 125 kg. De kleinste is 7 cm.

Musicus en organist Dr. Fried Schmidt Marlissa (1894-1946), initiator en stimulator van de restauratie, wil een kerk- én
concertorgel. En dat komt er. Schmidt Marlissa heeft het muziekleven in Veendam bijzonder gestimuleerd, o.a. door allerlei concerten te organiseren in de Grote Kerk.

September 2018 is er een boeiend en informatief boek over hem verschenen: 'Dr Fried Schmidt-Marlissa en Martha Schmidt-Marlissa-Gelzenleuchter, Veendamse musici op de grens van twee werelden'. Het is geschreven door Herman S.J. Zandt en (zo lang de voorraad strekt) in de kerk te verkrijgen voor € 24,95. De moeite waard om het te lezen!

Geschiedenis
Het oorspronkelijk orgel is in 1824 gebouwd door J.W. Timpe. In 1847 wordt het orgel verbeterd en uitgebreid door de orgelbouwer Van Oeckelen. In 1925 is het bijzonder slecht gesteld met het orgel. Schmidt-Marlissa stelt, dat het niet meer gerestaureerd kan worden.

Nieuw orgel achter oud front
In 1927 wordt aan de Duitse fa. Faber & Dienes opdracht gegeven een nieuw rein pneumatisch kerk- en concertorgel te bouwen. De adviezen van Dr. Fried Schmidt Marlissa zijn leidend. Het nieuwe orgel wordt achter het bestaande front van Timpe gebouwd. De meeste pijpen in het Timpe-front, inclusief rugwerk, spreken niet meer. De beide pedaaltorens wel; zij zijn in het nieuwe orgel opgenomen.
Dr. Fried Schmidt-Marlissa is  buitengewoon goed op de hoogte van de orgelbouwliteratuur en de inzichten van toonaangevende organisten en orgelbouwexperts. Hij heeft samen met August Faber van Faber & Dienes een orgel gerealiseerd naar de ideeën van Max Reger, Karl Straube, Otto Dienel en de eerder genoemde Albert Schweitzer. Uniek en monumentwaardig!

Restauratie 1991-1993
In 1988 staat het orgel er (opnieuw) bijzonder slecht voor. Van hogerhand wordt geadviseerd het orgel te ontmantelen. Gelukkig volgt het College van Kerkvoogden dat advies niet op. Nadat de kerkvoogden zich uitvoerig hebben laten informeren door deskundigen en nadat ook verscheidene gerestaureerde orgels zijn bekeken en beluisterd wordt in 1991 besloten de fa. S. de Wit & Zn uit Nieuw Vennep opdracht te geven het orgel te restaureren. De tractuur wordt elektrisch gemaakt en een groot aantal speelhulpen wordt verwijderd. De dispositie wordt aangepast. Deze restauratie pakt goed uit. Het orgel voldoet door de jaren heen uitstekend. Er worden ook concerten op gegeven.

Een restauratie met nieuwe inzichten
In 2019, bijna 30 jaar na de restauratie door de fa. De Wit, is groot onderhoud aan en restauratie van het orgel nodig. De begin jaren 90 toegepaste elektro-pneumatiek geeft steeds meer storingen en is aan vervanging toe. Windladen en balgen zijn lek, bepaalde registers zijn niet meer te stemmen, pijpen verzakken en de elektrische aansturing is kwetsbaar voor kortsluiting.
Dankzij het handelen van de kerkvoogden en de restauratie door de fa. S. de Wit & Zn in 1991 heeft het orgel een zeer goed te restaureren directe link naar de klankesthetiek van eind 19e / begin 20e eeuw en het gedachtengoed van Albert Schweitzer en Otto Dienel. Restauratie biedt een unieke mogelijkheid dit te realiseren. Daarom heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed het orgel juni 2019 'monumentwaardig' verklaard.

De Stichting Vrienden van de Grote Kerk Veendam heeft aan orgeladviseur Natascha Reich gevraagd om in overleg met prof. dr. Hans Fidom (hoogleraar orgelkunde VU Amsterdam) en orgelmaker Berend Veger een historisch rapport en een restauratieplan op te stellen. In 2020 zal duidelijk worden of het restauraieplan voor dit Duits 'modern' orgel uit eind 19e / begin 20e eeuw te realiseren is.

Orgeltuin
De provincie Groningen wordt wel de 'orgeltuin van Europa' genoemd. Er zijn prachtige historische orgels uit (vooral) de 18e en 19e eeuw te vinden. Als het orgel in de Grote Kerk in Veendam is gerestaureerd, dan is de klankrijkdom van deze orgeltuin uitgebreid met het unieke geluid van een Duits 'modern' orgel, waaraan de namen van Johan Wilhelm Timpe, Fried Schmidt-Marlissa en Albert Schweitzer zijn verbonden.

 

 De dispositie van het Faber & Dienes orgel: (1928)

Hoofdwerk:
Prestant 8
Dubbelfluit 8
Roerfluit 8
Viola di Gamba 8
Octaaf 4
Roerfluit 4
Bachfluit 4
Quint 2 2/3
Octaaf 2
Ruischpijp 2 st.
Mixtuur 2-4 st.
Trompet 8

Positief expressief:
Quintadeen 16
Vioolprestant 8
Concertfluit 8
Roerfluit 8
Unda Maris 8
Dwarsfluit 4
Gemshoorn 4
Roerquint 2 2/3
Woudpijp 2
Terts 1 3/5
Cornettino 5 st.
Fagot 16
Hobo 8
Tremulant

Zwelwerk:
Lieflijk Gedekt 16
Aeöline 16
Stilprincipaal 8
Zachtgedekt 8
Aeöline 8
Vox Celestis 8
Quintadeen 8
Diapason 4
Gemshoorn 4
Spitsfluit 4
Nazard 2 2/3
Blokpijp 2
Terts 1 3/5
Septiem 1 1/7
Siffluit 1
Sesquialtera 2 st.
Ranket 16
Kromhoorn 8
Schalmei 4
Tremulant

Pedaal:
Majorbas 32
Subbas 16
Zachtbas 16
Violon 16
Quintbas 10 2/3
Basfluit 8
Bourdonbas 8
Violon 8
Nazard 5 1/3
Koraalbas 4
Nachthoorn 4
Basfluit 4
Nachthoorn 2
Bazuin 16
Trompet 8

Koppels en speelhulpen:
I+II, I+II 16, I+II 4
I+III, I+III 4
II+III, II+III 16, II+III 4
P+I, P+II, P+II 4, P+III, P+III 4
PP  P  MF  F  FF   T  HR